Mino-yaki i Shigaraki-yaki - dwa oblicza japońskiej ceramiki

Co oznacza „yaki”?

Japońskie słowo 焼き, czyli yaki, można tłumaczyć jako „wypalane”. W nazwach ceramiki wskazuje ono zazwyczaj na konkretny region albo tradycję ceramiczną.

Mino-yaki oznacza ceramikę związaną z dawną prowincją Mino, a Shigaraki-yaki - wyroby powstające w okolicach Shigaraki.

Nie oznacza to jednak jednego koloru, jednego rodzaju szkliwa ani jednego obowiązującego kształtu. W ramach każdej tradycji funkcjonuje wiele stylów. Dlatego dwa matchawany określane jako Mino-yaki mogą wyglądać tak, jakby pochodziły z zupełnie innych światów.

Mino-yaki - tradycja wielu stylów

Mino-yaki rozwija się w prefekturze Gifu, przede wszystkim w okolicach takich miast jak Toki, Tajimi i Mizunami. Historia produkcji ceramiki w tym regionie sięga ponad 1300 lat.

Szczególnie ważnym okresem dla Mino był przełom XVI i XVII wieku. Wraz z rozwojem chanoyu, czyli japońskiej drogi herbaty, miejscowi ceramicy zaczęli tworzyć naczynia odpowiadające nowej estetyce herbacianej.

Mino-yaki nie jest pojedynczym stylem. Oficjalna klasyfikacja tradycyjnego rzemiosła obejmuje aż piętnaście jego odmian. Wśród najbardziej rozpoznawalnych znajdują się Shino, Oribe, Kiseto i Setoguro, ale również Ofuke, Tenmoku, Haiyū czy Mino-Iga. 

Ta różnorodność jest jedną z najważniejszych cech Mino. Jasna, delikatna czarka może należeć do tej samej regionalnej tradycji co naczynie ciemne, asymetryczne i bardzo ekspresyjne.

Kiseto - ciepło żółtawego szkliwa

Jednym z charakterystycznych stylów Mino-yaki jest Kiseto, czyli 黄瀬戸.

Typowe dla Kiseto jest szkliwo wypalające się w odcieniach żółci, ochry i ciepłego, żółtawego brązu. Według Mino Traditional Craft Cooperative tradycyjne naczynia Kiseto otrzymywały stosunkowo smukłe, starannie uformowane kształty, które mogły być dekorowane nacięciami lub odciskanymi wzorami. Produkcja tego rodzaju ceramiki w Mino rozpoczęła się już w połowie XVI wieku. (Mino Traditional Craft Cooperative)

W matchawanie Kiseto szczególnie pięknie prezentuje się ciepłe, delikatnie niejednorodne szkliwo. Na jego powierzchni można dostrzec subtelne przejścia koloru i ślady procesu wypalania.

Żółtawe wnętrze tworzy wyraźny kontrast z intensywną zielenią matchy. Jednocześnie całość pozostaje spokojna i naturalna, bez nadmiernej dekoracyjności.

To czarka, która nie próbuje dominować nad rytuałem, lecz tworzy dla niego ciepłą i harmonijną oprawę.

Ofuke - biel otoczona rozmytym niebieskim pasem

Innym stylem należącym do tradycji Mino-yaki jest Ofuke, czyli 御深井.

Historyczne szkliwo Ofuke przygotowuje się między innymi z dodatkiem skalenia i popiołu drzewnego. Zawarte w nim minerały mogą podczas wypalania tworzyć jasne, subtelnie niebieskawe lub zielonkawe odcienie przywodzące na myśl celadon. (Mino Traditional Craft Cooperative)

Wybrany przez nas matchawan Ofuke ma jednak swój bardzo konkretny charakter. Jest jasny, niemal biały, a wokół całej czarki biegnie nieregularny, rozmyty niebieski pas.

Nie jest to równo namalowana, wyraźnie odcięta linia. Kolor miękko rozpływa się na powierzchni naczynia, miejscami nabiera intensywności, a w innych fragmentach niemal całkowicie zanika. Dzięki temu czarka wygląda nieco inaczej w zależności od strony, z której na nią patrzymy.

Jasne wnętrze pozwala dobrze obserwować kolor matchy i powstającą podczas ubijania piankę. Niebieski pas nadaje natomiast całości chłodniejszy, bardziej współczesny charakter.

To właśnie połączenie niemal białej powierzchni z rozmytym błękitem sprawia, że ten matchawan tak łatwo zapada w pamięć.

Shigaraki-yaki - glina, ogień i naturalna faktura

Shigaraki-yaki pochodzi z miejscowości Shigaraki w prefekturze Shiga. Jest zaliczane do Nihon Rokkoyō, czyli Sześciu Starych Pieców Japonii - najważniejszych historycznych ośrodków japońskiej ceramiki.

Historia Shigaraki sięga ponad tysiąca lat. Z czasem powstawały tam nie tylko duże naczynia użytkowe, lecz również przedmioty związane z rozwijającą się kulturą herbaty. (Traditional Crafts Aoyama Square)

Jedną z najbardziej charakterystycznych cech Shigaraki jest glina. Może być ziarnista, niejednorodna i wyraźnie wyczuwalna pod palcami. W jej strukturze pojawiają się drobiny mineralne, które po wypaleniu pozostają widoczne na powierzchni naczynia.

Ogromne znaczenie ma również sam ogień. W tradycyjnych piecach popiół z palonego drewna osiadał na powierzchni naczyń i stapiał się z minerałami zawartymi w glinie. W ten sposób powstawały naturalne szkliwienia, smugi, połyskliwe fragmenty, ciemniejsze przypalenia oraz charakterystyczne czerwono-brązowe odcienie określane jako hi-iro.

W Shigaraki ślad pozostawiony przez płomień nie musi być niedoskonałością. Może stać się najważniejszą częścią wyglądu naczynia.

Shigaraki Oribe - Oribe nie zawsze musi być zielone

Wybrany przez nas matchawan Shigaraki Oribe jest brązowy. Ma surową, wyraźnie wyczuwalną fakturę gliny oraz nieregularne efekty powstałe na styku szkliwa, materiału i wysokiej temperatury.

Na pierwszy rzut oka może to zaskakiwać. Oribe kojarzy się przecież przede wszystkim z intensywną zielenią.

W rzeczywistości określenie Oribe nie ogranicza się do jednego koloru. W tradycji Mino występują między innymi Ao-Oribe, Kuro-Oribe, Aka-Oribe, Shino-Oribe i Narumi-Oribe. Poszczególne odmiany różnią się użytym szkliwem, gliną, dekoracją oraz sposobem wypalania. (Mino Traditional Craft Cooperative)

Co więcej, atmosfera panująca wewnątrz pieca może radykalnie zmienić ostateczną barwę szkliwa. Ceramika nie jest prostym procesem, w którym określona nazwa zawsze prowadzi do jednego, przewidywalnego koloru.

W naszym Shigaraki Oribe najważniejsze są brązowe, ziemiste odcienie, surowa powierzchnia i niepowtarzalne przejścia szkliwa. Czarka wygląda tak, jakby jej ostatecznego wykończenia nie stworzyła wyłącznie ręka ceramika, lecz również sam ogień.

Dwie tradycje, trzy różne matchawany

Kiseto przyciąga ciepłym, żółtawym szkliwem. Ofuke jest niemal białe i otoczone miękko rozmytym niebieskim pasem. Shigaraki Oribe pozostaje brązowe, ziemiste i wyraźnie surowe.

Każdy z tych matchawanów inaczej wygląda w dłoniach i inaczej eksponuje zieleń matchy. Każdy pokazuje również, jak wiele znaczeń może kryć się za pozornie prostym określeniem „japońska ceramika”.

W NOSAKU szukamy naczyń, których nie wybiera się wyłącznie ze względu na nazwę stylu. Interesuje nas powierzchnia, kolor, ciężar, proporcje i to, jak konkretna czarka zmienia codzienny moment przygotowywania matchy.

W ręcznie tworzonej ceramice drobne różnice nie są niedoskonałościami. Są zapisem pracy człowieka, właściwości gliny i procesu wypalania.